Ô ăn quan là trò chơi trí tuệ dành cho hai người, chơi trên một bàn vẽ bằng phấn hoặc que trên nền đất, với những viên sỏi, hạt na hay hạt nhựa làm quân. Trò này đơn giản về dụng cụ nhưng đòi hỏi người chơi biết tính trước vài nước đi. Giáo viên, phụ huynh và người quản trò thường chọn ô ăn quan cho giờ chơi yên tĩnh, khi cần các em ngồi gọn một chỗ mà vẫn phải động não.
Ô ăn quan nằm trong nhóm trò chơi trí tuệ và khéo léo, cùng họ hàng với các trò tính toán bằng tay như cờ gánh.
Chuẩn bị
- Số người: 2 người một bàn; một lớp có thể chia thành nhiều cặp chơi cùng lúc.
- Độ tuổi gợi ý: từ khoảng lớp 1 trở lên, khi các em đã đếm thạo và hiểu luật luân phiên.
- Địa điểm: sân phẳng, hiên nhà, hoặc một góc lớp có nền sạch để vẽ bàn.
- Dụng cụ: phấn hoặc que vạch đất, nhiều viên sỏi nhỏ cùng cỡ, thêm hai viên to hơn để làm quan.
Vẽ bàn và xếp quân
Bàn chơi là một hình chữ nhật dài, chia thành hai hàng ô nhỏ. Mỗi hàng có năm ô, gọi là ô dân, thuộc về mỗi người chơi. Hai đầu bàn có hai ô lớn hơn, hình bán nguyệt hoặc vuông, gọi là ô quan. Mỗi ô quan đặt một quân to, mỗi ô dân rải đều năm viên sỏi nhỏ. Theo cách tính quen thuộc, một quân quan có giá trị bằng nhiều quân dân, nên ai ăn được quan sẽ có lợi thế lớn.
Cách chơi
- Hai người oẳn tù tì hoặc bốc thăm để chọn ai đi trước.
- Đến lượt mình, người chơi nhặt toàn bộ sỏi trong một ô dân bên phía mình, rồi chọn hướng đi, sang trái hoặc sang phải.
- Rải lần lượt từng viên vào các ô kế tiếp, mỗi ô một viên, đi theo vòng quanh bàn.
- Rải hết viên cuối cùng thì nhìn ô liền sau. Nếu ô đó có sỏi, nhặt toàn bộ số sỏi ấy lên và rải tiếp theo cùng hướng.
- Nếu ô liền sau là ô trống, nhìn tiếp ô kế đó. Ô này có quân thì người chơi ăn toàn bộ số quân trong ô và để sang một bên. Nếu cả hai ô liên tiếp đều trống thì lượt kết thúc, đổi người.
- Khi gặp ô quan còn quân, người chơi phải dừng lượt, không rải tiếp qua ô quan.
Cứ thế hai bên đi luân phiên cho đến khi cả hai ô quan đã bị ăn hết. Lúc đó mỗi người gom những quân mình ăn được trên bàn của mình vào, ai nhiều hơn là người thắng ván.
Luật thường gặp
- Nếu đến lượt mà năm ô dân phía mình đã hết quân, người chơi lấy quân đã ăn được để rải lại mỗi ô một viên rồi mới đi. Nếu không đủ, thường phải mượn quân của đối phương và trả lại khi tính điểm cuối.
- Không được nhặt sỏi từ ô quan để rải.
- Mỗi vùng có luật nhỏ khác nhau, ví dụ cách tính giá trị quan hay cách xử lý khi hết quân. Trước khi chơi, hai bên cần thống nhất luật để khỏi cãi nhau giữa chừng.
Biến thể
Ở nhiều địa phương, người ta chơi bàn lớn hơn, hoặc chơi đôi: hai người một đội, mỗi đội ngồi một phía bàn. Nếu chơi với các em nhỏ, có thể bỏ ô quan và chỉ dùng ô dân để các em tập đếm và tập rải sỏi trước. Khi đã quen thì thêm quan vào.
Lợi ích
Ô ăn quan rèn khả năng đếm nhanh, nhìn trước nước đi và kiên nhẫn đợi lượt. Các em phải ước lượng: rải từ ô này sẽ dừng ở ô nào, đối thủ sẽ ăn lại ra sao. Đó là kiểu tư duy chiến thuật nhỏ mà rất ít trò chơi ngồi tại chỗ làm được. Trò còn giúp các em học cách chấp nhận thua và thương lượng luật chơi với bạn.
Lưu ý cho người tổ chức
- Chọn sỏi đủ lớn để không bị trẻ nhỏ cho vào miệng; với lớp mầm non nên dùng hạt nhựa to hoặc nắp chai.
- Vẽ bàn bằng phấn thật rõ, chia ô đều, tránh ô quá nhỏ làm sỏi tràn sang ô khác.
- Cho các em đếm thành tiếng khi rải sỏi, người đối diện kiểm tra. Cách này vừa giữ công bằng vừa luyện đếm.
- Nếu có tranh cãi, hãy quay lại luật đã thống nhất từ đầu thay vì phân xử theo cảm tính.
- Sau khi chơi, nhắc các em nhặt lại sỏi và rửa tay.
Muốn đổi sang một trò vận động ngay sau giờ ngồi, bạn có thể cho cả lớp chơi nhảy dây để các em giãn người.

