Cờ gánh là trò chơi trí tuệ dành cho hai người, chơi trên một bàn kẻ ô vuông có các đường chéo, với những quân nhỏ mỗi bên một loại. Bàn cờ có thể vẽ bằng phấn trên nền sân, bằng bút trên giấy, hoặc khắc trên tấm gỗ. Điểm hay của cờ gánh là luật ngắn gọn, vài phút học xong, nhưng nước đi lại khá hóc búa. Trò thích hợp để giáo viên cho cả lớp chơi theo cặp, hoặc để phụ huynh chơi cùng con ở nhà.
Đây là một trò quen thuộc trong nhóm trò chơi trí tuệ và khéo léo, gần với tinh thần của ô ăn quan ở chỗ phải tính trước nước đi.
Chuẩn bị
- Số người: 2 người một bàn.
- Độ tuổi gợi ý: từ khoảng 7 tuổi trở lên.
- Địa điểm: bàn học, nền sân, hoặc một góc lớp yên tĩnh.
- Dụng cụ: bàn kẻ ô vuông 5 hàng 5 cột có đường chéo, quân hai màu với số quân hai bên bằng nhau, có thể dùng sỏi, hạt hoặc nắp chai.
Xếp quân
Bàn cờ có 25 giao điểm, tức 5 hàng ngang và 5 hàng dọc. Hai bên mỗi người chiếm một phía bàn, số quân bằng nhau, và còn chừa một số giao điểm trống ở khu giữa để có chỗ đi. Sơ đồ xếp quân ban đầu có nhiều dị bản theo từng nơi, vì vậy người tổ chức nên vẽ sẵn một sơ đồ để cả lớp xếp theo cho thống nhất.
Cách chơi
- Hai người chọn thứ tự đi trước bằng oẳn tù tì.
- Mỗi lượt, người chơi di chuyển một quân của mình đến một giao điểm trống kề bên, đi theo đường kẻ, kể cả đường chéo nếu giao điểm đó có đường chéo.
- Mỗi quân chỉ đi được một bước, không nhảy qua quân khác.
- Hai kiểu bắt quân chính là gánh và vây, cả hai đều làm quân đối phương đổi thành quân của mình hoặc bị loại, tùy cách chơi thống nhất.
Gánh và vây
Gánh: khi một người đi quân vào vị trí sao cho hai quân đối phương nằm kề nhau trên cùng một đường, ở giữa hai quân của mình (thành một hàng ba quân, hai đầu là quân của mình), thì người đó gánh được hai quân ấy. Hai quân bị gánh chuyển sang màu của người gánh.
Vây: khi một nhóm quân đối phương bị dồn vào chỗ không còn đường đi nào, người vây đã chặn kín mọi lối thì nhóm quân đó bị bắt. Chặn đường kín mới tính là vây.
Thắng thua
- Ván kết thúc khi một bên không còn quân hoặc không đi được nước nào.
- Bên còn quân nhiều hơn khi kết thúc là người thắng.
- Nếu hai bên đi mãi một vòng lặp, có thể thỏa thuận hòa hoặc ra thêm điều kiện.
Biến thể
Có nơi chơi bàn rộng hơn, hoặc chơi theo đội, mỗi đội hai người bàn bạc từng nước. Có nơi chơi với luật quân bị gánh thì chuyển màu, nơi khác lại cho quân bị gánh bị loại hẳn. Vì vậy trước ván nên thống nhất luật, ghi lại cho cả lớp.
Lợi ích
Cờ gánh rèn khả năng nhìn nhiều bước, tính toán nước đi, đoán ý đối thủ và giữ bình tĩnh khi thế cờ bất lợi. Các em học cách chấp nhận thua, rút kinh nghiệm cho ván sau, và biết tôn trọng đối thủ. Trò không cần chạy nhảy nên phù hợp lúc trời nóng hoặc mưa.
Lưu ý và mẹo cho người tổ chức
- Phát cho mỗi cặp một bàn cờ vẽ sẵn hoặc cho các em tự vẽ để hiểu cấu trúc bàn.
- Làm mẫu một ván nhanh trước cả lớp, đi chậm và đọc to từng nước.
- Dùng quân khác màu rõ ràng, tránh hai loại gần giống nhau.
- Khuyến khích các em tự giải thích vì sao mình đi nước đó. Việc nói ra giúp tư duy rõ hơn.
- Giữ mỗi ván trong thời gian vừa phải, có thể dùng đồng hồ cát để không ai kéo dài.

